Gần đây lình xình những chuyện xung quanh cuốn “Tài năng và Đắc dụng” do NXB Chính trị Quốc gia ấn hành. Khen thì ít mà chê thì nhiều. Nói chung chủ yếu bàn về sự xuất hiện của Đặng Lê Nguyên Vũ (ĐLNV) trong cuốn sách (cùng với 13 nhân vật lừng lẫy khác).
Nói chung không thể phủ nhận việc ĐLNV đã đem thương hiệu cà phê VN vượt biển lớn, tuy nhiên việc có tới tận 42 trang dành riêng cho ĐLNV, trong khi tổng số trang của cuốn sách chỉ vỏn vẹn khoảng 300 trang cho nội dung chính. Và thật sốc khi biết danh sách 13 nhân vật còn lại.
Theo mô tả trên báo chí, cuốn sách gồm có 3 phần và 14 nhân vật. Phần I là những nhân tài trong lĩnh vực lãnh đạo, quản lý, bao gồm 5 nhân vật: Trần Quốc Tuấn, Nguyễn Trãi, Đào Duy Từ, Hồ Chí Minh, và Chulalongkorn. Phần II là những nhân tài trong lĩnh vực khoa học – công nghệ, và chủ biên chọn 4 người: Lê Quý Đôn, Trần Văn Giàu, Albert Einstein, và Thomas Edison. Phần III là nhân tài trong lĩnh vực kinh tế, kinh doanh, và chủ biên chọn ra 5 người tiêu biểu: Nguyễn Công Trứ, Nguyễn Trường Tộ, Bạch Thái Bưởi, Đặng Lê Nguyên Vũ, và Bill Gates.
Trở lại với những tranh cãi xung quanh cuốn sách này, có thể tựu trung lại 3 điểm mà bài viết này (trên trang statistics.vn) đưa ra
- Tiêu chuẩn nào để chọn ông ĐLNV
- Tại sao có sự chênh lệch về số lượng trang sách dành cho ông ĐLNV (tới 42 trang) trong khi những nhân vật khác như Hồ Chí Minh (25 trang), Trần Quốc Tuấn (15 trang), Nguyễn Trãi (10 trang)…
- Đâu đó có thông tin ông Vũ là người chủ biên và chấp bút cho phần nội dung về mình. (Thông tin này đã bị phía ông Vũ bác bỏ và yêu cầu cải chính).
Bài viết trên statistics.vn cũng đưa ra những phân tích mang tính khoa học về việc xuất hiện của ông Vũ trong cuốn sách trên cũng như số lượng trang dành cho ông Vũ là không có gì “đặc biệt nghiêm trọng” nếu xét trên quan điểm xác suất thống kê (về độ tuổi, số trang).
Tóm lại, các phân tích bán định lượng vừa trình bày trên đây cho thấy không có bằng chứng để kết luận rằng việc chọn ông Đặng Lê Nguyên Vũ là một bất bình thường; tuy nhiên, có bằng chứng cho thấy số trang sách dành cho nhân vật này cao hơn so với trung bình. Nhưng cũng có bằng chứng để nói rằng số trang dành cho cụ Hồ cao gần gấp 2 lần số trang dành cho Trần Hưng Đạo và Nguyễn Trãi. Cố nhiên, những kết quả phân tích trên đây tùy thuộc vào giả định và dữ liệu có được, nên cần phải diễn giải trong điều kiện hạn chế đó. – Bài viết kết luận.
Có thể thấy rằng, bài phân tích “bán định lượng” đăng trên statistics đã cung cấp cho người đọc một cái nhìn khoa học hơn. Gọi là “khoa học hơn” vì nó sử dụng những lý thuyết khoa học về xác xuất thống kê để phân tích đánh giá. Chứ sự thực, bài phân tích cũng sử dụng những quan điểm khá chủ quan và cảm tính chứ không hoàn toàn thực sự là khách quan. Thật vậy, có những điểm đáng quan tâm trong bản phân tích bán định lượng này.
- Thứ nhất là thiên hướng tìm cách “biện hộ” cho sự xuất hiện của ĐLNV trong cuốn sách “Tài năng và Đắc dụng” cùng với 13 nhân vật tiêu biểu và lỗi lạc khác của thế giới và Việt Nam, cũng như sự “có mặt” của ông trên 42 trang sách (trong cuốn sách dày chừng 300 trang) là không hề thiên vị, bằng cách chứng minh Hồ Chí Minh mới là nhân vật được “ưu ái” chứ không phải là Đặng Lê Nguyên Vũ.
- Thứ hai là một số lập luận mang tính mâu thuẩn trong bài phân tích.
Đầu tiên, kết luận của phân tích thừa nhận số lượng trang dành cho ông Vũ là “cao hơn so với trung bình” nhưng đồng thời nhắc tới bằng chứng “số trang dành cho cụ Hồ cao gần gấp 2 lần số trang dành cho Trần Hưng Đạo và Nguyễn Trãi” như để nêu lên một luận điểm rằng ở đây chính Hồ Chí Minh là người được “thiên vị” chứ không phải là ông Vũ. Như vậy có thể thấy có “vấn đề” trong việc kết luận.
- Thứ nhất là “cao hơn so với trung bình”, rõ ràng đây là kiểu so sánh với mặt bằng chung, có thể tạm gọi là “chuẩn hóa”. Còn so sánh giữa Hồ Chí Minh, Trần Hưng Đạo và Nguyễn Trãi là so sánh không được “chuẩn hóa” cho lắm. Kết luận “cao hơn so với trung bình” còn mang tính khập khiểng, nói giảm, nói tránh đi khi biết rằng con số “cao hơn so với trung bình” thực chất là cao gấp đôi (42 trang so với trung bình 21 trang cho mỗi nhân vật). Chưa kể, nếu sử dụng Bayes Factors, con số cao hơn mức được thiên vị tới 4918 lần!!!
- Thứ hai là về so sánh tương quan giữa Hồ Chí Minh và 2 người kia. Số trang dành cho Hồ Chí Minh thực chất chỉ là 25 trang so với trung bình 21 trang (gấp 1,2 lần). Còn số trang dành cho Trần Hừng Đạo và Nguyễn Trãi lần lượt là 15 và 10. Quả thực số trang dành cho Hồ Chí Minh là nhiều hơn so với Trần Hưng Đạo và Nguyễn Trãi , tuy nhiên so với số trang dành ông Vũ (gần gấp 3 lần số trang dành cho Trần Hưng Đạo và gấp hơn 4 lần số trang dành cho Nguyễn Trãi), xem ra “vấn đề” phải nằm ở ông Vũ và nên trách nhóm biên soạn tại sao “ít quan tâm” tới Trần Hưng Đạo và Nguyễn Trãi chứ! Hơn nữa, với việc so sánh như vậy, đứng về góc độ tâm lý, sẽ tạo ra cảm giác Hồ Chí Minh chính là người có số trang nhiều nhất, thậm chí cao hơn cả ĐLNV!
Bài viết, cũng trong quá trình tìm cách chứng minh việc ông Vũ có tên trong cuốn sách không phải là sự thiên vị, đã sử dụng các dẫn chứng và lời lẽ để chứng minh rằng, sự thiên vị thực chất là dành cho Hồ Chí Minh. Có thể thấy điều đó thông qua việc đưa ra dẫn chứng về số lượng mục từ dành cho Hồ Chí Minh trong từ điển bách khoa nhiều hơn hẳn các nhân vật như Trần Hưng Đạo, Nguyễn Trãi…
Tuy nhiên, một điều khá thú vị là người ta chỉ phàn nàn về số trang dành cho ông Đặng Lê Nguyên Vũ, nhưng hình như người ta không xem xét đến một sự thật khác (có lẽ ít ai để ý). Đó là số từ cho mỗi mục từ trong Từ điển Bách khoa Toàn thư. Trong cuốn Từ điển này, mục từ về cụ Hồ Chí Minh có 1308 từ, cao nhất so với các nhân vật khác như Trần Hưng Đạo (459 từ), Nguyễn Trãi (562 từ)
Việc có tới 1308 mục từ liên quan tới Hồ Chí Minh so với Trần Hưng Đạo (459), Nguyễn Trãi (564)… không hoàn toàn là sự bất bình thường khi từ điển bách khoa là cuốn sách mang tính tra cứu, cũng có thể gọi là đo độ phổ biến (tạm giống như phần index ở cuối các cuốn sách nước ngoài thường thấy). Càng nhiều thông tin, càng nhiều tài liệu liên quan tới “mục từ” đó, hẳn nhiên “mục từ” đó sẽ xuất hiện nhiều lần hơn. Nói về bảng số lượng mục từ, có thể thấy một quy luật số lượng mục từ tỷ lệ thuận với “mức độ ảnh hưởng” của nhân vật đó và tỷ lệ nghịch với “khoảng cách thế hệ”. Đại thể như hai người sinh cùng thời, ông nào nổi tiếng hơn, có ảnh hưởng hơn thì nhiều mục từ hơn, hai ông nổi tiếng ngang nhau, ông nào sống gần thời điểm hiện tại hơn thì số lượng mục từ nhiều hơn. Ví dụ ông Nguyễn Huệ (442) và Gia Long (314) có thể xem là cùng thời; hay như Ngô Quyền (175) và Ngô Đình Diệm (292) có thể xem là cùng mức độ “nổi tiếng” (Đánh giá về mức độ “nổi tiếng” khá là cảm quan). Giải thích cho quy luật này có thể là do người đó càng nổi tiếng thì càng có nhiều tư liệu, bài viết đề cập tới thì càng có nhiều mục từ. Tuy nhiên, càng sống xa thời điểm hiện tại thì càng có ít mục từ (vì thông tin, tư liệu về các nhân vật lịch sử… không nhiều như bây giờ).
Về một số lập luận mang tính mâu thuẫn.
- Trong bài viết tác giả cũng có nói rằng “Tôi đán không ai ngớ ngẩn đến nổi đòi hỏi phải cân đo tầm cỡ một nhân vật bằng số từ vựng hay trang sách” tuy nhiên trong kết luận lại so sánh sự chênh lệch số trang giữa “cụ Hồ” với Trần Hưng Đạo và Nguyễn Trãi. Liệu đây có phải là mâu thuẫn trong cách nói cách nghĩ không?
- bài viết yêu cầu phải đánh giá, đưa ra quan điểm khách quan nhưng lại nhận xét “cảm tính”, “quy chụp” khi cho rằng ý kiến phê bình, lên án về việc có mặt của Đặng Lê Nguyên Vũ trong cuốn sách là “cảm nhận chủ quan của dư luận báo chí, của những người không ưa gì ông Đặng Lê Nguyên Vũ”.
- Và để thể hiện khách quan hơn, bài viết cũng yêu cầu đưa ra những tiêu chuẩn “mô hình nghiên cứu”, “tiêu chuẩn chọn”, “số trang” để tiển hành một phân tích “bán định lượng”. Tuy nhiên có một vấn đề cũng cần lưu tâm rằng, vấn đề đang bị lên án ở đây liên quan tới phạm trù đạo đức, vấn đề “liêm sĩ”. Một phạm trù mà chỉ lấy những con số ra thôi là chưa đủ, mà còn phải căn cứ vào hành vi chuẩn mực của xã hội nói chung và xã hội VN nói riêng. Nói như tác giả Lê Văn Nghệ (báo Phụ Nữ) có phần “nặng”, nhưng thiết nghĩ đó phù hợp với các chuẩn mực đạo đức, hành vi của người Việt Nam nói riêng và nhân loại nói chung.
Nếu là một con người bình thường, không hoang tưởng, không có triệu chứng về trí não, khi ai đó vì lẽ gì đó ca ngợi mình, xếp mình “ngồi” chung với các danh nhân thì vì sự tự trọng và liêm sỉ cũng nên biết cách thoái thác, rút lui. Nếu không, sự háo danh ở đây chỉ có thể gọi là “xú danh. Có đúng vậy không? Chúng tôi xin dành câu trả lời cho ông Đặng Lê Nguyên Vũ
- Quan điểm của bài viết cho rằng ông Vũ, trong thế kỷ 21 này, xứng đáng được vinh danh như một doanh nhân thành đạt mà doanh nhân này có xu hướng trân trọng văn hóa nữa. Ông Vũ quả thật là một doanh nhân thành đạt nhưng việc trân trọng văn hóa hay không là vấn đề cần phải bàn nhiều. Theo như thái độ mặc nhiên, thậm chí “nhiệt tình” cung cấp thông tin “tận 42 trang” để có thể “chễm chệ chung chiếu” với những danh nhân lừng lẫy, một hành động vi phạm những chuẩn mực hành vi như vậy thì không thể gọi là trân trọng văn hóa cho lắm. Và chúng ta biết rằng, ngoài việc phổ biến và nâng tầm cho “văn hóa cà phê” và dự án “cà phê triết đạo” (hiện còn trên giấy và ý tưởng, đón nhận khá nhiều hoài nghi khi được trình bày trước các học giả), chưa thấy có một “văn hóa” nào khác. Đó là chưa kể, “động cơ” thúc đẩy cho “văn hóa cà phê” sâu xa bắt nguồn từ “động cơ kinh tế”, “động cơ thị trường” hơn là “động cơ văn hóa”, vì vậy chuyện “văn hóa” có thật sự xuất phát từ cái tâm của chủ nhân hay không, e rằng chỉ có chủ nhân nó mới biết rõ và để xã hội đường thời cũng như đời sau phán xét. Và những lời đàm tiếu, dèm pha “ngoài luồng” nhưng “chính thống” về ông Vũ vẫn cứ nhan nhản ra đấy thôi.
Có thể thấy rằng việc “hậu nhân” được đem lên so sánh với các bậc “tiền bối” sẽ luôn khập khiểng và chắc hẳn gặp nhiều dư luận trái chiều. Thậm chí đặt ông cạnh những người đương thời như Ngô Bảo Châu, Đặng Thái Sơn cũng còn bàn cãi, dù biết rằng, ông là người đại diện cho lịch vực kinh tế, kinh doanh. Sẽ hay hơn và sẽ không gây ra tranh cãi, khi cuốn sách “Tài năng và Đắc dụng” là cuốn sách viết về những nhân vật đương thời. Tuy nhiên, mọi sự đã rồi, mọi hành động cải chính của ông Vũ dù là im lặng hay lên tiếng cải chính cũng hay và cũng dở và sẽ bị soi mói, đàm tiếu. Mọi tình huống đều làm khó ông Vũ. Thiết nghĩ, ông Vũ không phải là người kém tài, lại biết tận dụng thời cuộc và các “mối quan hệ” để “lớn lên” nhưng việc gây ra những dư luận không hay này, rất có thể sẽ là một vết ố không dễ gì tẩy xóa được trong những tranh luận về ông sau này. Đó là một nước cờ không hề khôn ngoan một chút nào.
Và cuối cùng, có một điều chắc chắn rằng, thiên hạ không mù, không câm và cũng không điếc. “Hữu xạ tự nhiên hương” thôi! Còn cá nhân mình chỉ vạch lá tìm sâu, tản mạn đôi điều về một bài viết “hiếm hoi” ủng hộ ông Vũ mà thôi.
* Đặng Lê Nguyên Vũ và Chi Bình phương (statistics.vn)
